द रजिस्टर · १९६८–२०२६
पचास-आठ वर्ष, पलहरु मार्फत बतायो कि पछि के भयो परिवर्तन भयो। स्क्रोल गर्नुहोस्, वा रिबनसँगै सार्नुहोस्।
पश्चिम चम्पारणको बाल्यकाल, र त्यसपछिको सबै कुराको सर्तहरू तय गर्ने भोक।
जितेन्द्र चतुर्वेदीको जन्म 19 डिसेम्बर 1968 मा खैरवा, पश्चिम चम्पारण - बिहारको ग्रामीण इलाकामा भएको थियो जसले गान्धीलाई आधा शताब्दी अघि आफ्नो पहिलो सत्याग्रहमा आकर्षित गरेको थियो।
विवादपछि उनका बुबा बेपत्ता भए, र उनीहरू वरपरको समृद्ध संयुक्त परिवार बन्द भयो। उनकी आमा र छोराछोरीलाई घरबाट बाहिर गोठमा बस्न पठाइयो। त्यसपछि के सामान्य, दैनिक प्रकारको भोक थियो, कुनै पनि रेकर्ड छोड्ने क्रम।
मध्यरात पछि खाना खोजियो: फसल काट्नेहरूले आलु छुटे, कद्दूहरू छतमा सुकाउन छोडे। पूर्णिमाका रातहरू बेवास्ता गरियो। ती रातहरूमा तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ।
उनीहरूलाई सफा पानी बाँडफाँड गरिएको छैन। तिनीहरूले गाईवस्तुहरूले पिउने भाँडाहरूबाट आफूलाई आवश्यक पर्ने कुराहरू तान्थे, त्यसपछि त्यसलाई उमालेर घरमा कसैले पिउन नपरोस् भनी फिल्टर गर्थे।
उनले आफूलाई विद्यालयमा राख्न बाल मजदुर र घरेलु नोकरको रूपमा काम गरे, र छेउमा बेच्नको लागि खारेज गरिएको कागजबाट स्टेशनरी बनाए। भोक स्कूलको दिनमा लुकेको थियो र रातमा फेरि भेटियो।
जनवरी १९७६ मा उनका बुबा फर्किए र परिवारलाई नेपालको सीमावर्ती बहराइचमा सार्नुभयो। यस इतिहासमा पछ्याउने सबै कुरा त्यो शहरको एक दिनको यात्रामा हुन्छ।
उनले कानपुरमा होमियोप्याथीमा योग्यता हासिल गरे र पछि समाजशास्त्रमा एमए गरे। औषधि नै त्यो हो जसले उसलाई पहिले अन्य मानिसहरूको पीडाको साथ कोठामा राख्यो र उसलाई त्यहाँ विश्वास गर्ने कारण दियो।
उनले भारतीय वायुसेनामा आवेदन दिए र मेडिकलमा अस्वीकार गरियो। परिवारले सधैं अस्वीकृति पढेको छ किनकि बाल्यकालको भोक ढोका बन्द गर्न फर्केको छ, भोक आफै समाप्त भएको वर्षौं पछि - वायु सेनाले उसलाई अस्वीकार गर्यो, तर कुन कुराले उनलाई अयोग्य बनायो कुपोषण थियो।
केही शुल्क नलिने डाक्टर, वनञ्चल, भवन नभएको विद्यालय र दर्ता नम्बर नभएको युवा समूह ।
उनी र उनको जीवनसाथी कटर्नियाघाट जङ्गलको छेउमा रहेको बिछियामा सरे र खरानीको घरमा बसे। उनका धेरैजसो बिरामीहरू वनमा बस्ने परिवारहरू थिए जसले पचास पैसा पाउन सक्दैनन्, एक रुपैयाको कुरा छोड्नुहोस्। उहाँले तिनीहरूलाई जसरी पनि व्यवहार गर्नुभयो, र अभ्यास कहिल्यै जीवित भएन।
उनले घर, पैसा र जंगल क्षेत्रमा खरानीको घरको अनिश्चितता बोकिन्। यो कहिलेकाहीं समर्थन थिएन। यो अर्को बत्तीस वर्षसम्म उनको सार्वजनिक जीवनको निजी पूर्वाधार बनेको थियो।
सबैलाई व्यर्थको उपचार गर्दै आफ्नै परिवारलाई खुवाउन, उनले राम्रा घरपरिवारको भेलामा लोकगीत लेखे, रचना गरे र गाए। जङ्गलमा रहेको क्लिनिक, धेरै वर्षसम्म, गीत गाएर वित्त पोषित थियो।
विकास अभ्यासको कुनै शब्दावली हुनुभन्दा धेरै अघि उनीसँग प्रदर्शन र खेलकुद थियो। भलिबल खेलले युवाहरूलाई बाहिर ल्यायो; एक सडक नाटकले तिनीहरूलाई त्यहाँ राख्यो। यी दुईको बीचमा स्थानीय अन्याय सार्वजनिक रूपमा ठूलो स्वरमा भन्न सकिने कुरा भयो।
उनको लेखनले चलचित्र क्षेत्रको चासो बढाएको छ । बहराइच र मुम्बई बीचको भाडा, खाना र बस्ने ठाउँ उनको बाहिर थियो, त्यसैले स्क्रिप्टहरू जहाँ लेखिएको थियो त्यहीँ रह्यो र सडक नाटक र गीतहरूमा परिणत भयो।
थारु र अन्य वनमा बस्ने बालबालिकाका लागि खोलिएको विद्यालय, एउटै युवा समूहबाट निस्किएको छ । यसको नाम वनञ्चल राखियो। त्यहाँ कुनै भवन र दर्ता थिएन। यो DEHAT को शुरुवातको रूपमा गणना गरिएको वर्ष हो, यो कागजमा अवस्थित एघार वर्ष अघि। वनञ्चल अझै चलिरहेको छ, अब शाहिद अलीले हेरचाह गर्छन्।
स्थानीय स्वार्थ नाघेपछि उनलाई हिरासतमा लिइयो, हातकडी लगाएर बजारमा हिँड्यो र पाँच दिनसम्म हिरासतमा राखियो। उनी भित्र हुँदा विद्यालय ध्वस्त भयो र अधिकांश युवा समूह छरपस्ट भयो । तीस वर्षपछि फेरि त्यही पाठ आइपुग्छ: एकजनाले राखेको कामलाई त्यस व्यक्तिलाई हटाएर रोक्न सकिन्छ।
उनले बिछिया छोडे र स्वैच्छिक, गान्धीवादी र अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संगठनहरूमा एक दशक बिताए। उनीसँग पहिले नै भएको वृत्तिको लागि विधि लिएर फर्किए: कसरी सहभागिता, प्रशिक्षण, कागजात र एक अडिट बाँच्ने परियोजना चलाउने।
कागजमा एउटा समाज, वन गाउँहरूको अध्ययन, र वन आश्रित समुदायहरूले आफैं चलाएको आन्दोलन।
21 अगस्त 2000 मा, मानव विकासको लागि विकास संघ समाज दर्ता ऐन अन्तर्गत दर्ता गरिएको समाज बन्यो। यो दर्ता भएको काम पहिले नै एघार वर्ष पुरानो थियो।
कुनै पनि अभियान अघि, एक अध्ययन। कटार्नियाघाटको किनारमा रहेका आठ बस्ती राजस्व र पञ्चायत अभिलेखबाट पूरै हराएका छन्: प्रमाणपत्र छैन, राशनको पहुँच छैन, सुरक्षित जग्गा छैन र त्यहाँका बासिन्दाहरूले आफैंलाई जबरजस्ती वर्णन गरेका छन्। हिन्दुस्तान टाइम्स र सुचना एक्सप्रेसले त्यसलाई लिएको हो । राज्यको जवाफ थियो कि यी मानिसहरू अतिक्रमणकारी थिए।
मञ्चको सदस्यता प्रभावित बासिन्दाहरूका लागि मात्र खुला थियो, जसको मतलब DEHAT ले यसमा मतदान गर्न सकेन। गाउँलेहरूबाटै कार्यकर्ताहरूलाई तालिम दिइयो, परिवारहरूलाई एउटा सानो ग्राम कोषमा भुक्तान गरियो, र "जय आजादी" तिनीहरूबीचको अभिवादन बन्यो - जात र धर्मलाई पार गर्दै, जुन ठाउँमा प्राय: बाटो नदिने ठाउँमा।
वन अधिकार ऐनको मस्यौदा बन्ने क्रममा गाउँका सिफारिसहरू संयुक्त संसदीय समितिमा गए र अनुसूचित जनजाति नभएका परम्परागत वनवासीहरूलाई समावेश गर्न आग्रह गरे। अन्तिम ऐनले तिनीहरूलाई समावेश गर्दछ। हामीले वकालतमा भाग लियौं; हामीले कहिल्यै धारा दावी गरेका छैनौं।
कुनै योजना वा अनुदानका लागि नभई नागरिकको मान्यता र त्यसबाट आउने सामान्य अधिकार दिनका लागि वन गाउँका बासिन्दाहरू बिछिया बजारमा आएर प्रदर्शन गरे ।
करिब एक हजार बालबालिका हिँडेर जाने अपेक्षा गरिएको गाउँमा नभई आफ्नै गाउँमा विद्यालय र आंगनवाडी केन्द्रको माग गर्न बहराइच हुँदै हिँडे।
123 गाउँले विरुद्ध मुद्दा दायर गरिएको थियो। जवाफ थियो मार्च, भोक हडताल, अभियुक्तद्वारा सामूहिक आत्मसमर्पण, र चुल्हा बन्दी - साँझको चुलो बस्तीहरूभरि निल्यो, ताकि भोक लुकेको भन्दा पनि देखियो र रोजियो।
अरुणा रोयले यो पुरस्कार प्रदान गरे, जुन एक आईआईएम स्नातक र इन्धन मिसावट पास गर्न अस्वीकार गरेकोमा गोली हानेर मारिएका भारतीय आयल अधिकारीको सम्झनामा दिइएको थियो। यो विनोद आधौ र सञ्जीव चतुर्वेदीसँग साझा गरिएको थियो। पुरस्कारको रकम सिधै वन-गाउँ संघर्षमा गयो।
जग्गाको नाम जित्यो, महिलाले दर्ता गरेको आरटीआई, सीमा पार ल्याइएका बालबालिका, र समुदायमा गएका पुरस्कार।
दफेदार गौडीको नाम गोकुलपुर राखियो र वन अधिकार ऐन अन्तर्गत उत्तर प्रदेशको पहिलो गाउँको रूपमा रिपोर्ट गरियो। 53 परिवारहरूले 25.839 हेक्टेयरमा शीर्षक प्राप्त गरे - तिनीहरूमध्ये पहिलो पटक उनीहरूले बस्ने जमिनको लागि कागज राखेका थिए।
स्रोत गठबन्धन र रकफेलर फाउन्डेसनद्वारा शासन, पारदर्शिता, कोष सङ्कलन र कथामा नभई नतिजाहरूमा न्याय गरिएको सानो-संगठन श्रेणीमा संयुक्त विजेता।
तेह्रवटा आरटीआई आवेदनहरूले विभागहरूलाई आदेश पेश गर्न आग्रह गरे जसले यी गाउँहरूलाई प्रणाली बाहिर राखेको मानिन्छ। त्यस्तो कुनै आदेश अवस्थित थिएन, र कुनै विभागले उत्पादन गर्न सकेन। समुदाय के लोग भनेर आफ्नो जीवन बिताएका महिलाहरू अहिले राज्यले छानबिन गरिरहेका छन्, जितेका छन्।
बिछिया तालाबन्दीमा पाँच दिनपछि पन्ध्र, बीस वर्ष भन्दा माथिका लागि सामाजिक बहादुरी विधामा विजेता घोषित गरियो।
नेपालमा बन्धकमा परेका बहराइचका सात बालबालिकाको खोजी गरी फिर्ता ल्याइएको छ । यसले खुल्ला सिमानाका दुबै छेउका प्रहरी, बाल कल्याण अधिकारी, वकिल र नेपाली संघसंस्थाहरू एकैपटक सर्ने सहमति जनाए– सीमामा शोक मात्र नभई काम गर्न सकिन्छ भन्ने पहिलो प्रमाण हो ।
क्रसिङ पोइन्टहरूमा बुथहरू, दुई क्षेत्राधिकारहरूमा समन्वय गरिएका उद्धारहरू, सरकारी डाटाबेसमा प्रविष्ट गरिएका मुद्दाहरू, र प्रहरी र अर्धसैनिक कर्मचारीहरूका लागि प्रशिक्षण, जसलाई एक पटक बच्चाहरूको बारेमा सोच्न भनिएको थिएन।
बेचबिखन गर्नेहरू विपत्तितिर लागेका छन्। भूकम्प गएको साता नबित्दै हामीले जिल्ला अधिकारीलाई १७ संदिग्धको सूची बुझाएका थियौं, प्रहरी र सशस्त्र सीमा बलले क्रसिङमा कडाइ गरेका थिए भने सहयोग अर्कै बाटोमा जाँदै थियो ।
2 डिसेम्बर 2015 मा उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्रीले राज्यभरका बाह्र किशोर किशोरीहरूलाई स्वयम पुरस्कार दिए। तीमध्ये सुनिताले स्थानीय स्टेसन अफिसरले छुन नमानेको भन्दै मुद्दा दर्ता गराउन आठ घण्टा दबाब दिएर थिइन् ।
बालविवाह विरुद्ध, लत विरुद्ध र रासन प्रणालीमा चोरी विरुद्ध उनको कामको लागि राष्ट्रपतिले उनलाई भारतका सय महिला उपलब्धिहरू मध्ये एकको नाम दिए। अवार्ड उनको हो । कोठामा थियौं ।
उत्तर प्रदेशले उनलाई नेपाल सीमातर्फ लैजाँदै गरेको बच्चालाई रोक्न मद्दत गरेको रात सहित तस्करी विरुद्धको नेतृत्वको लागि सम्मान गरेको थियो।
श्रीमानले काम गुमाएपछि गुडियाले डेढ बिघा भाडामा लिएर सुपोषण कार्यक्रमबाट बीउसहित तरकारी रोपिन् । उनले एक वर्षमा ₹ 65,000 सफा गरिन् र त्यसमध्ये ₹ 25,000 भैंसीको बाछोमा हालिन्। उनी त्यो कथाको नायक हुन्; हामीले बीउ उपलब्ध गरायौं ।
उत्तराधिकार योजना बिनाको मृत्यु, र त्यसलाई पछ्याएको नयाँ डिजाइनका वर्षहरू।
उनको बहराइच मेडिकल कलेजमा कोभिड–१९ बाट मृत्यु भएको हो । त्यहाँ कुनै हस्तान्तरण, कुनै उत्तराधिकार योजना र दोस्रो हस्ताक्षर थिएन। टोलीहरू शोकमा थिए जबकि बाल-सुरक्षा आपतकालिन, तलब, रिपोर्टहरू र गाउँहरूमा वाचाहरू केही नभएको जस्तो आइपुगे।
उनी एउटा संस्थामा प्रवेश गरिन् जसको संस्थापक पिता, संरक्षक, निर्णयकर्ता र जीवित अभिलेख थिए, दिव्यांशुले उनको छेउमा सञ्चालन गर्दै आएका थिए। परिवार भित्रको उत्तराधिकारले अधिकार र स्वतन्त्रताको बारेमा निष्पक्ष प्रश्नहरू खडा गर्छ। तिनीहरूलाई सोधिएको थियो, र तिनीहरू हुनुपर्छ।
पहिलो वर्ष निरन्तरताको मात्र थियो र त्योभन्दा ठूलो कुनै दाबी थिएन: टोलीलाई एकजुट राख्ने, साझेदारहरूसँग कुरा गर्ने, परियोजनाहरूलाई नियमसम्मत राख्ने, गाउँहरूमा उपस्थिति जनाउने। अझ गाह्रो काम भनेको एक जना व्यक्तिमा कति धेरै निर्भर थियो भनी ठूलो स्वरमा स्वीकार गर्नु थियो।
EdelGive ले DEHAT लाई लचिलो कोर कोष र संगठनात्मक सहयोगका लागि सय संस्थाहरूको राष्ट्रिय समूहमा छान्यो। यो कुनै पुरस्कार थिएन। यो तीन वर्षमा हामी अझै अस्तित्वमा रहन्छौं कि भन्नेमा लगानी थियो।
आफ्नै पुस्तकमा एडेलगिभले उल्लेख गरेको छ कि यस संलग्नताले DEHAT बन्द हुनबाट बचायो, एक दक्ष टोलीलाई कायमै राख्यो, र कोष संकलनको विश्वसनीयता पुनर्स्थापित गर्यो ताकि हामी फेरि स्रोत जुटाउन सकौं। यो यस्तो वाक्य हो जुन हामीले आफ्नो बारेमा कहिल्यै लेख्न सक्दैनथ्यौं।
तालिम, बीमा र कार्यक्रमका नेताहरूलाई पहिले एक व्यक्तिलाई न सोधी निर्णय गर्ने अख्तियारको लागि भुक्तान गरिएको परियोजनासँग सम्बन्धित नभएको पैसा। खर्चको बिन्दु संगठनलाई मार्न गाह्रो बनाउनु थियो।
मानव संरक्षण, जलवायु न्याय, अधिकार र अधिकार र नेतृत्वको विद्यालय संरचना बन्यो जुन परियोजनाहरू भन्दा माथि बसेको छ, जसले गर्दा कामको रेखाले यसको लागि भुक्तान गरेको अनुदान भन्दा बाहिर रहन्छ।
तराईका किशोरकिशोरीहरूसँग प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी कामका लागि विश्वभरका ५५० भन्दा बढी आवेदकहरूबाट छानिएका चालीस मध्ये एक।
एग्रोइकोलोजी, किचन बगैचा, समूह बचत र गाउँ योजनामा एक सिट, जसको नेतृत्व महिलाहरूले जग्गाको मालिकको रूपमा सूचीबद्ध पुरुषहरूको भन्दा वास्तवमा खेती गर्छन्।
उनले नोक्सान, हेरचाह कार्य र संक्रमणको बारेमा लेखे, ताकि अर्को संस्थाले यसको संस्थापक गुमाउन बिहान चार बजे पढ्नको लागि केहि छ।
पञ्जीकरण प्रक्रियाहरू पूरा हुँदा अब मिनेटहरूले कसले कसलाई मतदान गर्न सक्छ भनेर हेर्न सक्छ भनेर छुट्याउन सक्छ। यो साथी नियुक्त गर्नु भन्दा ढिलो छ, र यो ठ्याक्कै बिन्दु हो।
एघार मानहरू, संगठनको छवटा भागहरूमा आयोजित। प्रत्येकलाई दुई पटक लेखिएको छ: विश्वासको रूपमा, र गाउँले हामीलाई जाँच गर्न सक्ने कुराको रूपमा। दोस्रो हाफ हेर्न एउटा खोल्नुहोस्।
यो काम कसले गर्छ?
टोलीका प्रत्येक सहकर्मीलाई उनीहरूको आफ्नै जीवन र कामको बारेमा उस्तै प्रश्नहरू सोधिएको थियो। धेरैजसोले हिन्दीमा जवाफ दिए। उनीहरूले के लेखे पढ्नुअघि, तपाईं आफैं एउटा वाक्य पूरा गर्नुहोस्।
संस्थापक र कार्यकारी निर्देशक · 2000-2021
जब समुदाय हस्तक्षेप भन्दा बलियो हुन्छ तब संगठनले आफ्नो उद्देश्य प्रमाणित गर्दछ।
मैले DEHAT लाई स्थानीय रूपमा जरा गाडेको पहलबाट बालबालिकाको अधिकार, मर्यादा र उद्देश्य अनुसार काम गर्ने सार्वजनिक सेवाहरूको लागि लामो सङ्घर्ष गरेर समुदायहरूसँग रहन सक्षम संस्थाको रूपमा निर्माण गर्न मद्दत गरेको छु। संस्थापक कार्यकारी निर्देशकको रूपमा, मैले संस्थागत संस्कृतिलाई आकार दिएँ जसमा क्षेत्रको उपस्थिति, प्रमाण र दृढता संगठनात्मक दृश्यता भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण थियो।
दुई दशकको नेतृत्वमा, DEHAT को काम सामुदायिक शिक्षकहरू, बाल-संरक्षण प्रणाली, वन-अधिकार संगठन र सार्वजनिक संस्थाहरूसँग साझेदारी मार्फत बढ्यो। संगठनको भूमिका स्थानीय नेतृत्वलाई प्रतिस्थापन गर्ने होइन, तर समुदायहरूले आफैंका लागि वार्ता गर्न सक्ने ज्ञान, आत्मविश्वास र सामूहिक प्लेटफर्महरू सिर्जना गर्न मद्दत गर्नु थियो। त्यो प्रतिबद्धता DEHAT को संस्थागत विरासतको अंश हो।
चार जिल्लाका मानिसहरू र तल्लो तहको समुदायले नै निर्णय गर्छन्।
गभर्निङ बोर्ड र सल्लाहकार बोर्डहरूले सहजीकरण गर्छन्। सात बोर्ड सदस्यहरू र नौ सल्लाहकारहरूको नाम र उनीहरूको योगदान यहाँ पूर्ण रूपमा दिइएको छ।
देहातको सुरुवात एउटा युवा समूहको रूपमा भएको थियो र आज पनि यो युवा तथा महिला नेतृत्वको संस्था हो - गभर्निङ बोर्डको अध्यक्ष र सचिव दुवै महिला हुन्।
चारवटा प्रमुख संस्थागत तथ्याङ्क, र बाँकी विवरण कहाँ पाइन्छ।
उद्धार गरिएका बालबालिका, रोकिएका बालविवाह, विद्यालय भर्ना भएका किशोरीहरू र प्राङ्गारिक खेती अँगालेका किसानहरूको संख्या सम्बन्धित कार्यक्रम पृष्ठहरूमा त्यो विधिको साथ राखिएको छ जसले यो सम्भव बनायो। लेखापरीक्षण गरिएको हिसाबकिताब, सुशासन र दर्ता हुनुभन्दा अघिका वर्षहरूको विवरण पारदर्शितामा उपलब्ध छ।
यस साइटले पृष्ठहरूलाई काम गरिराख्न, कुन पृष्ठहरू पढेका छन् भनी बुझ्न र हामीले प्रकाशित गरेका कुराहरू सुधार गर्न कुकीहरू र यस्तै प्रविधिहरू प्रयोग गर्दछ। केही अत्यावश्यक छन्। तपाईंले सबै स्वीकार गर्न सक्नुहुन्छ, आवश्यक मात्र राख्न सक्नुहुन्छ, वा कोटी अनुसार वर्ग छनोट गर्न सक्नुहुन्छ, र फुटरमा रहेको कुकी सेटिङहरूबाट कुनै पनि समयमा आफ्नो मन परिवर्तन गर्न सक्नुहुन्छ।
नीतिहरू र सुरक्षा उपायहरू
