जलवायु न्याय
खेतीबाड़ी प्रवेश बिंदु ऐ, मंजिल नेईं। मिट्टी, बीऽ, पानी, खाद्य ते आमदनी महिलाएं दे नेतृत्व, सामूहिक संस्थाएं ते सार्वजनिक निवेश कन्नै जुड़ी दी ऐ।
राजस्थान तों इक तरीका नाल वापस आया, ते अट्ठ बिसवा ते परखया
एक्सपोजर दा दौरा आमतौर उप्पर ओह् थाह् र होंदा ऐ जित्थें सिक्खना बंद होई जंदा ऐ । उवने इसे एक प्रमोग की शुरुआत के रूऩ भें भाना।
जमुना आजीविका अधिकार संगठन दे सदस्य ललाराम होरें राजस्थान दे एक्सपोजर दौरे पर सिक्खे दे तरीके दा इस्तेमाल करदे होई अपने आपै गी बरकरार रक्खे दे बीएं थमां कड़वा उगाने दा फैसला कीता। उनें इस दौरे पर कोई रिपोर्ट नेईं दित्ती। उसने इस विचार गी घर लेई आया, उसी अनुकूलित कीता ते परखया।
रिकार्ड असामान्य रूप कन्नै पूरा ऐ। आठ बिस्वा, अमन श्री किस्म दी सीधी रोपनी 8 जून 2025. पैह्ली फसल 10 अगस्त, अंतिम पिकिंग 13 अक्तूबर: 127 दिन। कुल पैदावार दस क्विंटल।
लागत उतनी ही मायने रखदी है जितना कि पैदावार। क्योंकि बीज उंदा अपना हा, इस करी चादर कोई बीज लागत नेईं असाइन करदी ऐ। ज़मीन उहदी ही सी। खरीदी खाद ते कवकनाशक दी जगह गाय गोबर ते जीवनमृत ने लेई लेआ। सिंचाई कुसै बी चीजै पर सूचीबद्ध ऐ। जमीन दी तैयारी ₹1,000, श्रम ₹4,000। कुल इनपुट लागत ₹5,000 ऐ।
सकल आय ₹25,100 ऐ। नेट रिटर्न ₹20,100 ऐ। मूल द्विभाषी रूप दी इक पंक्ति गी गलत लेबल कीता गेदा ऐ, इसलेई अंकगणित ते इकाइयें गी अंतिम जांच दी लोड़ ऐ - पर इस रिकार्ड दा मूल्य एह् ऐ जे तारीखें, क्षेत्र, उत्पादन ते लागत गी इकट्ठा करियै, उस बेल्लै, कैप्चर कीता गेआ हा, ना के बाद च बधाए गेदे आमदनी दे बारे च इक सामान्य दावा दे रूप च पुनर्निर्माण कीता गेआ हा।
ललाराम दा आखना ऐ जे एह् तरीका कम्म होई गेआ, जे ओह् उत्पादन थमां खुश हे, ते होरनें करसानें गी बी इसगी अजमाना चाहिदा। प्रकाशन थमां पैह्ले जेह्ड़ा उंदे अपने शब्दें ते अपनी भाशा च दुबारा रिकार्ड कीता जाना चाहिदा।
देहत ने फसल न उगाई। इस कन्नै इक ऐसी प्रक्रिया सक्षम होई गेई जिसदे राएं इक करसान कुसै प्रथा गी दिक्खी सकदा हा, उस पर सवाल खड़ेर सकदा हा ते फैसला करी सकदा हा जे उसी परखना ऐ जां नेईं। उसी बीज, जमीन, मेहनत ते न्याय दी आपूर्ति कीती।
बीज पर जलवायु दा तर्क सीधा ऐ। अपने खुद दे बीऽ गी बरकरार रखने ते जैविक इनपुटें दा इस्तेमाल करने कन्नै खरीददारी उप्पर निर्भरता घट्ट होई जंदी ऐ । इक प्लाट इक तरीका साबित नेईं करदा ते कोई बी मौसम जोखिम मुक्त नेईं ऐ। एह् जेह्ड़ा करदा ऐ ओह् इक छोटे करसान दे विकल्पें दी श्रृंखला गी व्यापक बनांदा ऐ , जेह्ड़ा व्यावहारिक रूप ऐ जेह्ड़ा लचीलापन लैंदा ऐ ।
क्योंकि बीज उंदा अपना हा, इस करी चादर कोई बीज लागत नेईं असाइन करदी ऐ।
सबूत दा इक मौसम, ठीक ढंगै कन्नै रिकार्ड कीता गेदा
खेतीबाड़ी दस्तावेजीकरण - तारीखें, क्षेत्रफल, लागत, पैदावार, जि’यां होंदा ऐ उ’यां गै लिखेआ जंदा ऐ - एह् गै इक करसान दे प्रयोग गी पड़ोसी दा फैसला बनने दिंदा ऐ । एह् खेतीबाड़ी कम्में दा घट्टोघट्ट फंडिंग आह्ला हिस्सा ऐ।
इक जमींदार दा लागत-कन्नै परीक्षण किसे तरीके दा प्रमाण नेईं ऐ। एह् ओह् इकाई ऐ जिसगी बधाइयै मता करने लेई एह् पूरा कार्यक्रम बन्या ऐ - एह् केयां होंदा ऐ एत्थै दस्सेआ गेदा ऐ।
एह् कार्यक्रम महिला करसानें गी अपने किनारे पर लाभार्थियें दे रूप च नेईं बल्के ग्रामीण संक्रमण च केंद्रीय अभिनेता दे रूप च पेश करदा ऐ। पारिस्थितिकी अभ्यास, घरेलू पोशण, सामूहिक संस्थाएं ते सार्वजनिक योजनाएं तगर पजाने दा कम्म इक साथ कीता जंदा ऐ, कीजे जेह्ड़ा परिवार अपने आप गी पेट भरी सकदा ऐ ते घरै दे नेड़ै कमाई करी सकदा ऐ, उसी इक बच्चे गी कम्म करने आस्तै दूर भेजना नेईं पौंदा।
एह् कम्म किस कारण महत्वै आह्ला ऐ
छोह् ड़ी ते सीमांत होल्डिंग, मौसमी परती, इनपुट लागत, बाढ़ दे संपर्क च, असमान सिंचाई, खेतीबाड़ी जैव विविधता च कमी ते सीमित बजार शक्ति कन्नै ओवरलैपिंग जोखिम पैदा होंदे न। एह् दबाव घरेलू खाने-पीने, पोशण, पलायन, स्कूली शिक्षा ते सुरक्षा च बी पुज्जदे न। विशुद्ध रूप कन्नै तकनीकी खेतीबाड़ी हस्तक्षेप उंदा समाधान नेईं करी सकदा।
बदलाव किस तरह होंदा ऐ
महिलाएं दी अगुवाई च आजीविका अधिकार संगठन ते करसान समूह खेतीबाड़ी, बागवानी ते ग्रामीण विकास मैहकमें कन्नै कम्म करदे होई सिक्खने, नेतृत्व ते प्रतिनिधित्व आस्तै थाह् र बनी जंदे न।
“ग्रामीण परिवार इक साथ पारिस्थितिकी, आर्थिक ते नागरिक लचीलापन गी मजबूत करदे न - ते जेह्ड़ा घर लगातार कमाई करदा ऐ ओह् घर ऐ जिसदे बच्चे स्कूलै च रौंह्दे न।”
पोषण-संवेदनशील खेतीबाड़ी, रसोई दे बाग, दालें दी खेती ते विविधतापूर्ण मकामी खाद्य उत्पादन।
बाढ़ ते सूखे कन्नै सरबंधत भूगोल च मिट्टी ते पानी दा संरक्षण, पानी दा परीक्षण ते सिंचाई दी उपलब्धता।
कम बाहरी इनपुट टिकाऊ खेतीबाड़ी, बीऽ संरक्षण ते अनुकूलन महिला करसानें दी अगुवाई च।
मकामी रोजी-रूट्टी ते बजार दे संपर्क जेह् ड़े परेशानी कन्नै सरबंधत प्रवास गी घट्ट करदे न।
खेतीबाड़ी, बागवानी ते ग्रामीण विकास मैहकमें कन्नै कम्म करने आह्ले करसान महासंघ।
संरचनात्मक कमजोरी चक्र, इस कार्यक्रम थमां पढ़ेआ गेआ।
जलवायु न्याय घरेलू अर्थव्यवस्था ते खाद्य प्रणाली उप्पर कम्म करदा ऐ जेह्ड़ी इस गल्लै गी फैसला करदी ऐ जे बच्चे गी छोड़ना पौंदा ऐ जां नेईं ।
इस नवजात गी कदे बी बेल्लै पर मां दा दुद्ध नेईं मिलदा। महाराजगंज च लगभग 10 चे चा 9 बच्चे पैह्ले कंडे च स्तनपान कोला वंचित रोई जंदे न - अपनी जिंदगी दा सारें शा पैह्ला ते सारें शा सुरक्षत पोषण गवाई दिंदे न।
पोशण संवेदनशील खेतीबाड़ी दे माध्यम कन्नै साल भर घरेलू खाद्य उपलब्धता।
राष्ट्रीय परिवार सेहत सर्वेक्षण 5 · महाराजगंज (86.6%) - बेल्ट च सारें शा मता
लचीलापन नेईं दित्ता जाई सकदा। इसगी समुदायें कन्नै गै बनाना लोड़चदा।
जलवायु परिवर्तनशीलता भविष्य च चिंता नेईं रेही गेई ऐ । बरखा दे बदलदे पैटर्न, पानी दा तनाव ते कुदरती संसाधनें दी उत्पादकता च कमी पैह्लें गै इस गल्लै गी आकार दिंदा ऐ जे घरें च खेतीबाड़ी, कमाई, खाने ते योजना बनाने दा तरीका। पर जलवायु प्रभावें दा अनुभव इक गै चाल्लीं दी पर्यावरणीय घटना दे रूप च शायद गै होंदा ऐ । ओह् रोजी-रूट्टी, खाद्य प्रणाली, प्रवास दे पैटर्न, मकामी अर्थव्यवस्था ते सार्वजनिक सेवाएं दी उपलब्धता दे माध्यम कन्नै यात्रा करदे न।
परियोजना दे समाप्त होने दे बाद समुदायें दे अंदर कीऽ रेह् दा ऐ ?
कमजोरी किस चाल्ली गहरी होंदी ऐ
पर्यावरण तनाऽ आजीविका, प्रवास, पोशण ते सामुदायिक प्रणाली च परस्पर जुड़े दे दबाव दी श्रृंखला शुरू करदा ऐ । एह् कोई नियत क्रम नेईं ऐ; समुदाय बक्ख-बक्ख रस्ते राहें इस च दाखल होंदे न। श्रृंखला दा पालन करने लेई इक चरण चुनो।
व्यवहार च कार्यक्रम
त्रै परस्पर जुड़े दे डोमेन सामुदायिक संस्थाएं, मकामी नेतृत्व ते सामूहिक कार्रवाई दे माध्यम कन्नै इक दुए गी मजबूत करदे न। जड़ें समुदायें दे अंदर कीते गेदे लम्मी अवधि आह्ले निवेश न। ट्रंक सामूहिक प्रणाली ऐ जेह्ड़ी उनेंगी जोड़दी ऐ। छतरी ही जो उभरदी है जिवें उह नींह् मजबूत होंदी जांदी है।
इस पद्धति दे दिल च आजीविका अधिकार संगठन ते होर सामुदायिक संस्थान न जेह्ड़े सिक्खने, नेतृत्व, प्रतिनिधित्व ते मकामी कार्रवाई लेई मंच दे रूप च कम्म करदे न।
बदलाव दा सिद्धांत
समुदाय जलवायु तनाव दे अनुकूल होने, कमजोरी गी घट्ट करने, मकामी प्रणाली गी मजबूत करने ते पीढ़ियें च लचीले भविष्य गी आकार देने च समर्थ न। छह रस्ते उस लक्ष्य गी लेई जंदे न।
इक मंचित खेतीबाड़ी यात्रा - कम बाहरी इनपुट टिकाऊ खेतीबाड़ी, प्राकृतिक खेतीबाड़ी च जाने, ते जैविक खेतीबाड़ी प्रमाणीकरण दी दिशा च लक्ष्य - विविध फसलें ते प्राकृतिक संसाधनें दी प्रबंधन दे कन्नै-कन्नै।
समुदायें दी निगरानी थमां लेइयै समुदाय दी खुफिया जानकारी तगर
लचीलापन हर त्रै साल च विकसित नेईं होंदा ऐ। बरखा च बदलाव, पानी दी उपलब्धता च उतार-चढ़ाव, प्रवास दे फैसले मौसम च मौसम बदलदे न, नमीं महिला नेताएं दा उभार। अगली सीमा लचीलापन गी मती बार नेईं मापना ऐ, सगुआं समुदायें गी लगातार समझने ते उंदे अपने भविक्ख गी आकार देने आह्ले बदलावें दा जवाब देने च सक्षम बनाना ऐ।
इक चरणबद्ध निवेश रोडमैप
हर निवेश इक गै मकसद गी पूरा नेईं करदा। किश ऐसे हस्तक्षेपें गी विस्तार दिंदे न जि’नें पैह् ले थमां गै प्रभाव दा प्रदर्शन कीता ऐ। दूए नमें दस्तावेजें दा परीक्षण करदे न, सबूत पैदा करदे न, जां समुदायें गी लगातार अनुकूल बनाने लेई जरूरी प्रणाली बनांदे न।
दृष्टिकोण गी कीऽ अलग बनांदा ऐ
कई सारे जलवायु कार्यक्रम मुक्ख रूप कन्नै खेतीबाड़ी नतीजें च सुधार उप्पर केंद्रत न । DEHAT दे अनुभव कन्नै पता चलदा ऐ जे लचीलापन अक्सर दुए थाह् रें पर टूटी जंदा ऐ : जदूं पोशण कमजोर रौंह्दा ऐ , जदूं समुदाय दे संस्थान घुली जंदे न , जदूं महिलाएं च निर्णय लैने दी शक्ति दी कमी होंदी ऐ , जदूं शासन प्रणाली दुर्गम रेह्ंदी ऐ , जां जदूं प्रवास मकामी निरंतरता गी बाधित करदा ऐ
हर प्रोजैक्ट, कालक्रम अनुसार
10 / 10 · 2003 – 2025हर खेतीबाड़ी समुदाय च संचयी इस कार्यक्रम ने कम्म कीता ऐ। इस कम्म दे कारण समाज ने सरकारी योजनाएं थमां कड्ढे दा पैसा इक बारी, अधिकार ते हकदारें दे अंतर्गत दस्सेआ जंदा ऐ। समुदाय आसेआ कीते गेदे संगठनें गी इस कम्मै च क्षमता-निर्मित कीता गेआ ऐ, इक बारी, नेतृत्व स्कूल दे अंतर्गत दस्सेआ जंदा ऐ।
उपरली हर गल्ल रिकार्ड च ऐ। चुनो कि तुस किस चाल्ली अगले कम्में दा हिस्सा बनना चांह्दे ओ।
उपर दित्ते गेदे रजिस्टर च इस कार्यक्रम च 10 परियोजनाएं दी सूची दित्ती गेई ऐ, हर इक च उस साझेदार कन्नै जिसने इसगी फंडिंग कीती ते इसनें केह् कीता। इसी शर्तें पर किसे बी किस्म दे समर्थन दा स्वागत ऐ।