पञ्जी · १९६८–२०२६
अष्टपञ्चाशत् वर्षाणि, ततः परं किं परिवर्तनं कृतवन्तः क्षणानाम् माध्यमेन कथिताः। स्क्रॉलं कुर्वन्तु, अथवा रिबन्-सहितं गच्छन्तु ।
पश्चिमचम्पारणस्य बाल्यकालः, तदनन्तरं सर्वस्य शर्ताः निर्धारितं क्षुधा च।
जितेन्द्रचतुर्वेदी इत्यस्य जन्म १९६८ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य १९ दिनाङ्के पश्चिमचम्पारणस्य खैरवा-नगरे अभवत् - यत् बिहार-ग्राम्यक्षेत्रं गान्धिं अर्धशतकपूर्वं प्रथमसत्यग्रहं प्रति आकर्षितवान् आसीत्
तस्य पिता विवादानन्तरं अन्तर्धानं जातः, तेषां परितः समृद्धं संयुक्तकुटुम्बं पङ्क्तिं निमीलितवान् । तस्य माता बालकैः सह गोशालायां निवसितुं गृहात् बहिः प्रेषिताः । तदनन्तरं यत् अभवत् तत् साधारणस्य, नित्यप्रकारस्य क्षुधा आसीत्, यत् कुत्रापि अभिलेखं न त्यजति।
अर्धरात्रे अनन्तरं भोजनं अन्विष्यते स्म : आलूः कटकर्तृभिः गम्यते स्म, कदलीफलं छतौ शुष्कं कृत्वा त्यक्तम्। पूर्णिमारात्रयः परिहृताः आसन् । तासु रात्रौ भवन्तः दृश्यन्ते स्म ।
तेषां सह स्वच्छं जलं न विभक्तम् आसीत् । ते पशवः यत् पात्रं पिबन्ति स्म तस्मात् पात्रेभ्यः आवश्यकं आकृष्य ततः गृहे कोऽपि पिबितुं पूर्वं क्वाथ्य छानन्ति स्म ।
सः विद्यालये एव स्थापयितुं बालमजदूरः, गृहसेवकः च इति कार्यं कृतवान्, पार्श्वे विक्रेतुं परित्यक्तपत्रैः लेखनसामग्रीः च निर्मितवान् । विद्यालयदिने क्षुधा निगूढः आसीत्, रात्रौ पुनः मिलितवान् च।
१९७६ तमे वर्षे जनवरीमासे तस्य पिता पुनः आगत्य परिवारं नेपालसीमायां बहराइच्-नगरं स्थापयति स्म । अस्मिन् इतिहासे यत् किमपि अनुवर्तते तत् सर्वं तस्य नगरस्य एकदिवसयात्रायाः अन्तः एव भवति ।
सः कानपुरे होम्योपैथीविषये योग्यतां प्राप्तवान्, अनन्तरं समाजशास्त्रे एम.ए. औषधं प्रथमं तं परदुःखेन सह कक्षे स्थापयित्वा तत्र विश्वासस्य कारणं दत्तवान् ।
सः भारतीयवायुसेनायाम् आवेदनं कृत्वा चिकित्साशास्त्रे अङ्गीकृतः । परिवारः सर्वदा प्रत्याख्यानं पठितवान् यत् बाल्यकाले क्षुधा द्वारं पिधातुं पुनः आगच्छति, क्षुधायाः एव समाप्तेः वर्षाणां अनन्तरम् - वायुसेना तं अङ्गीकृतवती, परन्तु यत् तं अयोग्यं कृतवान् तत् कुपोषणम् एव
किमपि शुल्कं न गृहीतवान् वैद्यः, वनचलः, भवनं विना विद्यालयः, पञ्जीकरणसङ्ख्यां विना युवासमूहः च।
सः स्वजीवनसहचरेन सह कतरनियाघाटवनस्य धारायाम् बिछियानगरं गत्वा फूत्कारगृहे निवसति स्म । तस्य अधिकांशः रोगिणः वनवासिनः कुटुम्बाः आसन् ये पञ्चाशत् पैसे न प्राप्नुवन्ति स्म, किं पुनः एकरूप्यकम् । सः तान् तथापि व्यवहारं कृतवान्, अभ्यासः कदापि जीविका न अभवत् ।
सा वनप्रदेशे फूत्कारगृहस्य गृहं, धनं, अनिश्चिततां च वहति स्म । नैमित्तिकं समर्थनं न आसीत् । तदनन्तरं द्वात्रिंशत् वर्षाणि यावत् तस्य सार्वजनिकजीवनस्य निजमूलसंरचना एव अभवत् ।
अन्येषां सर्वेषां व्यर्थं चिकित्सां कुर्वन् स्वपरिवारस्य पोषणार्थं सः श्रेष्ठगृहसमागमेषु लोकगीतानि लिखति स्म, रचयति स्म, गायति स्म च । वने स्थितस्य चिकित्सालयस्य, कतिपयवर्षपर्यन्तं, गायनस्य वित्तपोषणं भवति स्म ।
विकासाभ्यासस्य किमपि शब्दावलीं भवितुं बहुपूर्वं तस्य प्रदर्शनं क्रीडा च आसीत् । वॉलीबॉलक्रीडायाः कारणेन युवकाः बहिः आगताः; एकः वीथिनाटकः तान् तत्रैव स्थापयति स्म। तयोः मध्ये स्थानीयः अन्यायः सार्वजनिकरूपेण उच्चैः वक्तुं शक्यते इति किमपि अभवत् ।
तस्य लेखने चलच्चित्रक्षेत्रात् रुचिः आकर्षिता । बहराइच-मुम्बई-योः मध्ये भाडा, भोजनं, निवासस्थानं च तस्मात् परं आसीत्, अतः पटकथाः यत्र लिखिताः आसन् तत्रैव तिष्ठन्ति स्म, तस्य स्थाने वीथिनाटकेषु गीतेषु च परिणताः आसन्
थारु इत्यादीनां वनवासिनां बालकानां कृते विद्यालयः उद्घाटितः, तस्यैव युवासमूहात् समाप्तः। तस्य नाम वनञ्चल इति अभवत् । भवनं नासीत्, पञ्जीकरणं च नासीत् । एतत् वर्षं DEHAT इत्यस्य आरम्भरूपेण गण्यते, कागदपत्रे अस्तित्वात् एकादशवर्षपूर्वम् । वनचलम् अद्यापि धावति, अधुना शाहिद अली इत्यनेन परिपालितम्।
स्थानीयहितं लङ्घयित्वा सः निरुद्धः, हस्तकपाटैः बाजारं गत्वा पञ्चदिनानि यावत् धारितः । सः अन्तः स्थित्वा विद्यालयः नष्टः अभवत्, अधिकांशः युवासमूहः विकीर्णः अभवत् । त्रिंशत् वर्षाणाम् अनन्तरं पुनः स एव पाठः आगमिष्यति स्म यत् एकेन व्यक्तिना धारितं कार्यं तस्य व्यक्तिस्य निष्कासनेन स्थगितुं शक्यते ।
सः बिचिआ-नगरं त्यक्त्वा स्वैच्छिक-गान्धीय-अन्तर्राष्ट्रीय-स्वास्थ्य-सङ्गठनानां अन्तः एकदशकं व्यतीतवान् । सः पूर्वमेव एकस्याः वृत्त्याः कृते पद्धत्या सह पुनः आगतः यत् सहभागिता, प्रशिक्षणं, दस्तावेजीकरणं च कथं चालयितुं शक्यते तथा च लेखापरीक्षायां जीवति इति परियोजना।
कागदपत्रे एकः समाजः, वनग्रामानाम् अध्ययनं, वननिर्भरसमुदायाः स्वयमेव चालितवन्तः आन्दोलनं च ।
२००० तमे वर्षे अगस्तमासस्य २१ दिनाङ्के मानवउन्नयनार्थं विकासात्मकसङ्घः समाजपञ्जीकरणकानूनस्य अन्तर्गतं पञ्जीकृतसमाजः अभवत् । यत् कार्यं पञ्जीकरणं करोति स्म तत् पूर्वमेव एकादशवर्षपुराणम् आसीत् ।
कस्यापि अभियानस्य पूर्वं एकः अध्ययनः। कतरनियाघाटस्य तटे अष्टौ बस्तयः राजस्वस्य पंचायतस्य च अभिलेखानां मध्ये सर्वथा अनुपलब्धाः अभवन् : प्रमाणपत्रं नासीत्, राशनस्य प्रवेशः नासीत्, सुरक्षितभूमिः नासीत्, श्रमव्यवस्था च निवासिनः स्वयमेव जबरदस्ती इति वर्णितवन्तः। हिन्दुस्तान टाइम्स्, सुचना एक्स्प्रेस् च तत् वहन्ति स्म । एते जनाः अतिक्रमणकारिणः इति राज्यस्य उत्तरम् आसीत् ।
मञ्चस्य सदस्यता केवलं प्रभावितनिवासिनां कृते एव उद्घाटिता आसीत्, यस्य अर्थः आसीत् यत् DEHAT तस्मिन् मतदानं कर्तुं न शक्नोति स्म । ग्रामजनानां मध्ये कार्यकर्तारः प्रशिक्षिताः, परिवाराः लघुग्रामकोशे भुक्ताः, तेषां मध्ये “जय-आजादी” इति अभिवादनम् अभवत् - जातिधर्मं च लङ्घयन्, यस्मिन् स्थाने सामान्यतया द्वयोः अपि मार्गः न ददाति
वन-अधिकार-कानूनस्य मसौदां क्रियमाणे समये ग्रामेभ्यः अनुशंसाः संयुक्तसंसदीयसमित्याः समीपं गतवन्तः, यत्र पारम्परिकाः वननिवासिनः ये अनुसूचितजनजातिः न सन्ति, तेषां समावेशः भवतु इति आग्रहः कृतः अन्तिम-अधिनियमे तान् समाविष्टाः सन्ति । वयं वकालतया भागं गृहीतवन्तः; वयं कदापि खण्डस्य दावान् न कृतवन्तः।
वनग्रामेषु निवासिनः बिचिया-बाजारे आगत्य न योजनायाः अनुदानार्थं वा प्रदर्शनं कृतवन्तः, अपितु नागरिकत्वेन मान्यतां प्राप्तुं तस्मात् अनुवर्तमानाः साधारणाः अधिकाराः च दातुं प्रदर्शनं कृतवन्तः
प्रायः सहस्रं बालकाः बहराइच्-नगरात् गत्वा स्वग्रामेषु विद्यालयान्, आङ्गनवाडी-केन्द्रान् च आग्रहं कृतवन्तः, न तु येषु ग्रामेषु गन्तुं अपेक्षिताः आसन्
१२३ ग्रामजनानां विरुद्धं प्रकरणाः दाखिलाः आसन् । उत्तरम् आसीत् मार्गयात्रा, अनशनं, अभियुक्तानां सामूहिकसमर्पणं, चुल्हा बण्डी च - बस्तयः पारं अप्रकाशिताः त्यक्ताः सायंकाले चूल्हाः, येन क्षुधा गोपितः न अपितु दृश्यमानः, चयनितः च भवति स्म
अरुणा रॉय इत्यनेन एतत् पुरस्कारं प्रदत्तम्, यत् आईआईएम-स्नातकस्य, भारतीय-तैल-अधिकारिणः च स्मृतौ दत्तः, यतः सः ईंधनस्य मिलावटं गन्तुं न अस्वीकृतवान् । विनोद अधौ, संजीव चतुर्वेदी च सह साझां कृतम् । पुरस्कारधनं सीधा वनग्रामसङ्घर्षे गतं ।
भूमि-उपाधिः विजयी अभवत्, महिलाभिः दाखिलाः आरटीआई-पत्राणि, सीमापारं पुनः आनीताः बालकाः, समुदायाय गताः पुरस्काराः च ।
दफेदारगौडी इत्यस्य नाम गोकुलपुर इति कृत्वा उत्तरप्रदेशस्य प्रथमः ग्रामः इति ज्ञापितः यः वनाधिकारकानूनस्य अन्तर्गतं परिवर्तितः । त्रयपञ्चाशत् परिवाराः २५.८३९ हेक्टेर्-भूमितः उपाधिं प्राप्तवन्तः - प्रथमवारं तेषु कश्चन अपि स्वनिवासस्य भूमौ कागदं धारयति स्म ।
लघु-सङ्गठन-वर्गे संयुक्त-विजेता, यस्य निर्णायकं संसाधन-गठबन्धनेन, रॉकफेलर-प्रतिष्ठानेन च कथायाः अपेक्षया शासनस्य, पारदर्शितायाः, धनसङ्ग्रहस्य, परिणामस्य च विषये।
त्रयोदश आरटीआई-आवेदनेषु विभागेभ्यः सः आदेशः उत्पादयितुं कथितः यत् एते ग्रामाः प्रणाल्याः बहिः एव स्थापिताः इति कथ्यते। न तादृशः आदेशः आसीत्, न च विभागः एकं उत्पादयितुं शक्नोति स्म । ये महिलाः लाभार्थिनः इति वर्णिताः जीवनं यापयन्ति स्म, ते इदानीं राज्यस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति स्म, विजयं च प्राप्नुवन्ति स्म ।
पञ्चदशाधिकानां कृते सामाजिक-शूरता-वर्गे विजेता नामाङ्कितः, बिचिया-तालाबन्दी-मध्ये पञ्चदिनानां विंशतिवर्षेभ्यः अनन्तरं।
नेपाले बन्धनकार्यं कुर्वन्तः सप्त बहराइचबालानां अन्वेषणं कृत्वा पुनः आनीताः। एतत् मुक्तसीमायाः उभयतः पुलिसं गृहीतवान्, बालकल्याणाधिकारिणः, वकिलाः, नेपालीसंस्थाः च एकस्मिन् समये गन्तुं सहमताः आसन् - प्रथमं प्रमाणं यत् सीमा केवलं शोकं न कृत्वा कार्यं कर्तुं शक्यते इति
क्रॉसिंग-बिन्दुषु बूथाः, द्वयोः न्यायक्षेत्रयोः समन्वयः उद्धारः, सर्वकारीयदत्तांशकोषे प्रविष्टाः प्रकरणाः, पुलिस-अर्धसैनिक-कर्मचारिणां प्रशिक्षणं च येषां कृते एकवारं अपि बालकानां विषये चिन्तयितुं न कथितम् आसीत्
यास्कराः आपदां प्रति गच्छन्ति। भूकम्पस्य सप्ताहाभ्यन्तरे एव वयं जिलाधिकारिभ्यः सप्तदशशङ्कितानां सूचीं समर्पितवन्तः, पुलिस-सशास्त्र-सीमा-बाल्-इत्यनेन च साहाय्यम् अद्यापि अन्यदिशि गच्छति स्म, तदा पारं कठिनं कृतम्
२०१५ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य २ दिनाङ्के उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री राज्यस्य द्वादशकिशोराणां कृते स्वयंसेवकपुरस्कारं दत्तवान् । तेषु सुनीता अपि आसीत्, या स्थानीयस्थानकस्य अधिकारीणः स्पर्शं कर्तुं न अस्वीकृतवान् इति प्रकरणं पञ्जीकृत्य अष्टघण्टानां दबावेन धारितवती आसीत् ।
बालविवाहविरुद्धं, व्यसनविरुद्धं, राशनव्यवस्थायां चोरीविरुद्धं च कार्यं कृत्वा भारतस्य शतमहिलासिद्धिषु राष्ट्रपतिना तस्याः नामकरणं कृतम् पुरस्कारः तस्याः एव अस्ति। वयं कक्षे आसन्।
उत्तरप्रदेशेन तस्याः सम्मानः कृतः यत् सा व्यापारविरुद्धं नेतृत्वं कृतवती, यत्र सा नेपालसीमां प्रति नेतुं बालकं निवारयितुं साहाय्यं कृतवती रात्रौ अपि अभवत् ।
यदा भर्तुः कार्यं नष्टम् अभवत् तदा गुडिया सार्धबीघा पट्टे कृत्वा सुपोषणकार्यक्रमात् बीजयुक्तं शाकं रोपयति स्म । सा वर्षे ₹६५,००० धनं स्वच्छं कृत्वा तस्मात् ₹२५,००० महिषवत्से स्थापितवती । सा तस्याः कथायाः नायिका अस्ति; वयं बीजस्य आपूर्तिं कृतवन्तः।
उत्तराधिकारयोजना विना मृत्युः, तदनन्तरं पुनर्निर्माणस्य वर्षाणि च।
बहराइच् चिकित्सामहाविद्यालये कोविड्-१९-रोगेण तस्य मृत्युः अभवत् । न हस्तान्तरणं, उत्तराधिकारयोजना, द्वितीयहस्ताक्षरं च नासीत् । बालसंरक्षणस्य आपत्कालाः, वेतनं, ग्रामेभ्यः प्रतिज्ञाः, किमपि न घटितम् इव आगच्छन्ति स्म, तदा दलाः शोचन्ति स्म
सा एकस्मिन् संस्थायां पदानि स्थापयति स्म यस्य संस्थापकः पिता, मार्गदर्शकः, निर्णयकर्ता, जीवितः अभिलेखागारः च आसीत्, तस्याः पार्श्वे दिव्यांशुः कार्याणि वहति स्म कुटुम्बस्य अन्तः उत्तराधिकारः अधिकारस्य स्वातन्त्र्यस्य च विषये न्याय्यप्रश्नान् उत्थापयति । ते पृष्टाः, तेषां भवितुमर्हति स्म।
प्रथमं वर्षं सातत्यमात्रम् आसीत्, न तु कोऽपि विशालः दावा: दलस्य सङ्घटनम्, भागिभिः सह सम्भाषणम्, परियोजनानां विधिसम्मतता, ग्रामेषु च उपस्थितिः। कठिनतरं कार्यम् उच्चस्वरेण एतत् अङ्गीकरणम् आसीत् यत् एतत् सर्वम् एकस्मिन्नेव जने कियत् निर्भरम् आसीत्।
EdelGive इत्यनेन लचीलकोरवित्तपोषणार्थं संगठनात्मकसमर्थनार्थं च शतसङ्गठनानां राष्ट्रियसमूहे DEHAT इत्यस्य चयनं कृतम् । पुरस्कारः नासीत् । वर्षत्रयानन्तरं वयं अद्यापि अस्तित्वं प्राप्नुमः वा इति निवेशः आसीत् ।
स्वपुस्तके EdelGive निर्दिशति यत् अनेन संयोजनेन DEHAT संस्थायाः पिधानं निवारितम्, कुशलो दलः रक्षितः, धनसंग्रहणस्य च विश्वासार्हता प्रत्यर्पिता येन वयं पुनः संसाधनानि संग्रहीतुं शक्नुयाम। एतत् तादृशं वाक्यं यत् वयं स्वविषये कदापि लेखितुं न अशक्नुम।
यत् धनं परियोजनायाः सह न बद्धम् आसीत् तत् प्रशिक्षणार्थं, बीमायाः, प्रथमं एकं व्यक्तिं न पृष्ट्वा निर्णयं कर्तुं अधिकारं विद्यमानानाम् कार्यक्रमनेतृणां कृते च भुक्तम् व्ययस्य विषयः आसीत् यत् संस्थायाः वधः कठिनः भवेत् ।
मानवसंरक्षणं, जलवायुन्यायः, अधिकाराः, अधिकाराः च नेतृत्वविद्यालयः च परियोजनानां उपरि उपविशति इति संरचना अभवत्, येन कार्यस्य एकः रेखा तस्य अनुदानात् अधिकं जीवति यत् संयोगेन तस्य मूल्यं दातुं शक्यते स्म
विश्वव्यापी ५५० तः अधिकानां आवेदकानां मध्ये चयनितचत्वारिंशत् मध्ये एकः, तराई-नगरे किशोरैः सह प्रजननस्वास्थ्यविषये कार्याय।
कृषिपारिस्थितिकीविज्ञानं, पाकशालाउद्यानानि, समूहबचतानि च ग्रामनियोजने आसनं च, यस्य नेतृत्वं ताः महिलाः कुर्वन्ति ये वास्तवतः भूमिं कृषिं कुर्वन्ति न तु तस्याः स्वामित्वं सूचीकृतानां पुरुषाणां कृते।
सा हानिः, परिचर्याकार्यं, संक्रमणं च लिखितवती, येन अग्रिमः संस्था यः संस्थापकं हारयति तस्य प्रातः चतुर्वादने किमपि पठनीयं भवति।
इदानीं निमेषाः भेदं कुर्वन्ति यत् कः अवलोकयितुं शक्नोति, कः मतदानं कर्तुं शक्नोति, पञ्जीकरणप्रक्रियाः तु गृह्णन्ति । मित्रनियुक्त्यापेक्षया मन्दतरं, तत् एव विषयः ।
एकादश मूल्यानि, संस्थायाः षट् भागेषु धारितानि। प्रत्येकं द्विवारं लिखितम् अस्ति: यथा प्रत्ययः, यथा च वस्तु यथा ग्रामः अस्मान् परीक्षितुं शक्नोति। द्वितीयं अर्धं द्रष्टुं एकं उद्घाटयन्तु।
इदं कार्यं के कुर्वन्ति?
दलस्य प्रत्येकं सहकर्मिणं तस्य जीवनस्य कार्यस्य च विषये समानाः प्रश्नाः पृष्टाः। अधिकांशैः हिन्दीभाषया उत्तराणि दत्तानि। तैः किं लिखितम् इति पठनात् पूर्वं, स्वयमेव एकं वाक्यं पूरयतु।
संस्थापक एवं कार्यकारी निदेशक · 2000–2021
यदा समुदायाः हस्तक्षेपात् अधिकं बलिष्ठाः भवन्ति तदा संस्था स्वस्य उद्देश्यं सिद्धयति।
मया स्थानीयमूल-उपक्रमात् DEHAT-इत्यस्य निर्माणे सहायता कृता यत् बालानाम् अधिकारानां, गौरवस्य, सार्वजनिकसेवानां च कृते दीर्घकालीनसङ्घर्षाणां माध्यमेन समुदायैः सह स्थातुं समर्थं संस्थायाः कृते यत् अभिप्रेतं कार्यं करोति । संस्थापककार्यकारीनिदेशकत्वेन अहं संस्थागतसंस्कृतेः आकारं दत्तवान् यस्मिन् संगठनात्मकदृश्यतायाः अपेक्षया क्षेत्रस्य उपस्थितिः, प्रमाणं, दृढता च अधिकं महत्त्वपूर्णा आसीत् ।
नेतृत्वस्य दशकद्वयस्य मध्ये सामुदायिकशिक्षकाणां, बालसंरक्षणव्यवस्थानां, वन-अधिकारसङ्गठनस्य, सार्वजनिकसंस्थाभिः सह साझेदारी च माध्यमेन DEHAT इत्यस्य कार्यं वर्धितम् संस्थायाः भूमिका स्थानीयनेतृत्वस्य स्थाने न, अपितु ज्ञानं, आत्मविश्वासं, सामूहिकमञ्चं च निर्मातुं साहाय्यं कर्तुं आसीत्, येषां माध्यमेन समुदायाः स्वस्य कृते वार्तालापं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म सा प्रतिबद्धता DEHAT इत्यस्य संस्थागतविरासतस्य भागः एव तिष्ठति ।
चतुर्णां मण्डलानां जनाः तृणमूलसमुदायश्च एव निर्णयं कुर्वन्ति।
शासकमण्डलं सल्लाहकारमण्डलानि च साहाय्यं कुर्वन्ति। सप्त मण्डलसदस्याः नव सल्लाहकाराः च स्वयोगदानेन सह अत्र सम्पूर्णाः निर्दिष्टाः।
देहात-संस्थायाः प्रारम्भः एकस्य युवसमूहस्य रूपेण अभवत्, अद्यापि इयं युवकानां महिलानां च नेतृत्वयुक्ता वर्तते - शासकमण्डलस्य अध्यक्षा सचिवा च उभे महिले स्तः।
चत्वारः संस्थागताः प्रमुखाङ्काः, अवशिष्टाः कुत्र प्राप्यन्ते च।
रक्षिताः बालकाः, निवारिताः बालविवाहाः, विद्यालये प्रविष्टाः बालिकाः, जैविककृषिम् अङ्गीकृतवन्तः कृषकाः च तत्सम्बद्धकार्यक्रमपृष्ठेषु तस्याः रीतेः पार्श्वे अङ्किताः सन्ति यया एतत् सम्भवम् अभवत्। परीक्षितम् आयव्ययपत्रम्, सुशासनम्, पञ्जीकरणात् पूर्वतनानि वर्षाणि च 'पारदर्शिता' विभागे सन्ति।
पृष्ठानि कार्यं कुर्वन्ति, के पृष्ठानि पठ्यन्ते इति अवगन्तुं, वयं किं प्रकाशयामः तत् सुधारयितुम् इयं साइट् कुकीज-सदृशप्रौद्योगिकीनां उपयोगं करोति । केचन अत्यावश्यकाः सन्ति। भवान् सर्वान् स्वीकुर्वितुं, केवलं आवश्यकान् एव स्थापयितुं शक्नोति, अथवा श्रेणीनुसारं वर्गं चिन्वतु, पादलेखे कुकीसेटिङ्ग्स् तः कदापि स्वमनः परिवर्तयितुं शक्नोति ।
नीतयः रक्षोपायाः च
