नेतृत्वस्य विद्यालयः
एकः मार्गः यस्य माध्यमेन बालकाः, किशोराः, युवानः च अधिकारान् अवगन्तुं, आत्मविश्वासेन वक्तुं, सामूहिकरूपेण कार्यं कर्तुं, स्वपरिसरस्य संस्थानां पार्श्वे कार्यं कर्तुं च शिक्षन्ति।
तस्य मित्रं विद्यालयम् आगमनं त्यक्तवान् । सः एव किमपि कृतवान्
द्वादशवर्षीयः बालकः एकस्मिन् विपण्यनगरे कार्यं कर्तुं प्रेषितः । यः व्यक्तिः अवलोकितवान् सः अन्यः द्वादशवर्षीयः आसीत् ।
एकः बालकः वयं अमन इति वदामः सः मातापित्रा एकस्मिन् विपण्यनगरे गृहकार्यकर्तृत्वेन कार्यं कर्तुं प्रेषितः। सः द्वादशवर्षीयः आसीत् । गृहे यत्किमपि सम्मुखीभवति स्म यत् तत् निर्णयं आवश्यकं दृश्यते स्म, तत् क्रूरता नासीत् - दारिद्र्यं दुर्लभतया एव कुटुम्बस्य रक्षणं कर्तुं विकल्पं त्यजति
अभिलेखः यत् वदति तत् अस्ति यत् अन्यः बालकः अवलोकितवान्। अरुणः - अपि छद्मनाम, द्वादश अपि - अमनस्य मित्रं, ग्रामस्य बालसंसदस्य सूचनामन्त्री च आसीत् । तस्मिन् मञ्चे बालकाः स्वअधिकारस्य विषये, विद्यालयस्य किमर्थं महत्त्वम्, बालस्य विपत्तौ चिन्ता कथं उत्थापनीया इति च उक्तवन्तः आसन् ।
अरुणः स्वस्य मित्रस्य परिवारस्य विषये CHILDLINE बहराइच् इत्यस्मै आहूतवान् ।
तस्य बालस्य किं व्ययः भवति इति विचारयन्तु। निष्ठा एकं मार्गं कर्षति। कुटुम्बस्य विपदि भवितुं भयं तथैव कर्षति। सुलभं किमपि न वक्तुं आशा च। सः तस्य स्थाने दूरभाषं उद्धृतवान्, यतः कश्चन तस्मै सार्वजनिकभूमिकां दत्तवान् आसीत्, तस्य भूमिकायाः किमपि अर्थः इति सः निश्चयं कृतवान् ।
ततः सः बालप्रहारी-दलेन सह अमनस्य गृहं गत्वा, तत्र उपविष्टवान्, यदा प्रौढाः अमनस्य मातापितृभिः सह विद्यालयस्य विषये, बालश्रमः बाल्यकाले किं करोति इति विषये च वार्तालापं कुर्वन्ति स्म परिवारः अमनं गृहम् आहूतवान्। ते तं ग्रामस्य प्राथमिकविद्यालये नामाङ्कितवन्तः।
अत्र कश्चन बालकं स्वपरिवारात् न निष्कासितवान् । एकः मित्रः चिन्ताम् उत्थापितवान्, एकः परिवारः पुनर्विचारं कृतवान्, सुगमकर्तारः वार्तालापं कृतवन्तः, एकः सर्वकारीयविद्यालयः तं पुनः नीतवान् । तस्मिन् ग्रामे महत्त्वपूर्णा रक्षणव्यवस्था द्वादशवर्षीयः बालकः एव अभवत् यः ध्यानं ददाति स्म ।
अरुणः स्वस्य मित्रस्य परिवारस्य विषये CHILDLINE इत्यस्मै आहूतवान् ।
बालकाः प्रथमं पश्यन्ति
सहपाठिनः कस्यापि व्यवस्थायाः बहुपूर्वं रिक्तं आसनं लक्षयन्ति। तेषां यत् आवश्यकं तत् निवेदयितुं सुरक्षितः मार्गः तथा च प्रौढाः ये दोषं विना प्रतिक्रियां ददति।
स्वस्य मित्रः विद्यालयम् आगन्तुं स्थगितवान् इति द्वादशवर्षीयस्य कस्यचित् बालकस्य अवधानम् आकस्मिकं न भवति। बालसंसदः वस्तुतः यदर्थं वर्तते तत् एतत् एव - अस्य पृष्ठतः विद्यमाना व्यवस्था अत्र वर्तते ।
नेतृत्वविद्यालयः शिक्षणं एजन्सी इत्यनेन सह सम्बध्दयति। नामाङ्कनं, अवधारणं च महत्त्वपूर्णं भवति, तथा च स्वरः, संवैधानिकमूल्यानि, लैङ्गिकसमानता, डिजिटलप्रवेशः, आजीविकायाः विकल्पाः, विद्यालयस्य ग्रामस्य च निर्णयेषु सहभागिता च। बालकाः सेवाग्राहकत्वात् निर्णयेषु सहभागिनः भवन्ति, प्रौढाः च बालकानां कृते वक्तुं गच्छन्ति, बालकाः वक्तुं श्रोतुं च शक्नुवन्ति इति परिस्थितयः निर्मातुं गच्छन्ति
किमर्थम् एतत् कार्यं महत्त्वपूर्णम्
बहराइच्, श्रावस्ती, तत्समीपस्थेषु मण्डलेषु विद्यालयात् बहिष्कारः दुर्लभतया एव एकमुद्दा समस्या भवति । दरिद्रता, लैङ्गिककार्यं, दूरी, असुरक्षितगतिशीलता, सामाजिकभेदभावः, दुर्बलविद्यालय–समुदायसम्बन्धाः, सूचनायाः सीमितप्रवेशः च परस्परं सुदृढं कुर्वन्ति
परिवर्तनं कथं भवति
नेतृत्वकार्यं बालात् आरभ्यते ततः परिवाराः, शिक्षकाः, विद्यालयप्रबन्धनसमितयः, ग्रामपञ्चायताः, शिक्षाप्रशासनं च संलग्नं भवति ।
“बालकाः युवानः च स्वस्य विकासस्य परिस्थितिः शिक्षन्ति, नेतृत्वं कुर्वन्ति, आकारयन्ति च।”
ये बालकाः विद्यालयं त्यक्तवन्तः अथवा कदापि तस्मिन् प्रवेशं न कृतवन्तः तेषां कृते सेतुशिक्षणं, पुनः नामाङ्कनं, धारणं च।
किशोरीबालिकानां सामूहिकाः, मासिकधर्मस्य स्वास्थ्यं, गौरवं च, गतिशीलतायाः अध्ययनस्य च लैङ्गिकप्रतिबन्धानां विरुद्धं कार्यं कुर्वन्ति ।
युवानां कृते कौशलस्य आजीविकायाः च मार्गाः अतः शिक्षणस्य स्थाने अर्जनस्य आवश्यकता नास्ति।
बालसंसदाः विद्यालयप्रबन्धनसमित्याः च बालकान् निर्णयेषु स्थानं ददति ये प्रायः तेषां विना एव क्रियन्ते ।
संरचनात्मकं दुर्बलताचक्रं, अस्मात् कार्यक्रमात् पठितम्।
नेतृत्वविद्यालयः तस्मिन् बिन्दौ कार्यं करोति यत्र बालकः शिक्षां त्यजति, तथा च तान् बहिः धक्कायमानाः दबावाः।
अयं बालकः स्ववयसः अनुसारेण लघुः दुर्बलश्च अस्ति। बहराइचनगरे पञ्चवर्षात् न्यूनवयस्कयोः 2 बालयोः 1 वृद्धिरुद्धः (ठिगना) अस्ति - क्षुधा शरीरे स्थायिरूपेण अङ्किता भवति, पश्चात् जीवने क्वचित् एव पुनः प्राप्यते।
शिक्षणकेन्द्रेषु जीवनकौशलं स्वास्थ्यशिक्षा च, पोषणसेवासु सन्दर्भेण सह।
राष्ट्रीय परिवार स्वास्थ्य सर्वेक्षण 5 · बहराइच (52.1%)
एकः समुदायः। एकः नेतृत्वयात्रा। नेतृत्वं कर्तुं बहवः मार्गाः।
समुदायाः स्थिराः न तिष्ठन्ति। बालकाः किशोराः भवन्ति, किशोराः युवानः प्रौढाः भवन्ति, प्रत्येकं पीढी नूतनान् अवसरान्, उत्तरदायित्वं, आव्हानानि च उत्तराधिकारं प्राप्नोति । परियोजनाः प्रकृत्या कालबद्धाः भवन्ति; समुदायाः समाप्तेः बहुकालानन्तरं निरन्तरं भवन्ति। अतः प्रगतिः न केवलं परियोजनानि कार्यान्वयनकाले किं किं साधयन्ति इति निर्भरं भवति, अपितु तेषां समाप्तेः अनन्तरं समुदायाः किं किं अग्रे गन्तुं समर्थाः भवन्ति इति विषये निर्भरं भवति ।
आव्हानं केवलं न भवति यत् उत्तमाः परियोजनाः कथं कार्यान्विताः भवेयुः इति। प्रत्येकं पीढीं भागं ग्रहीतुं, संगठितुं, नेतृत्वं कर्तुं, अग्रिमस्य सज्जीकरणाय च कथं सुसज्जिता भवति इति ।
किमर्थं नेतृत्वं पुस्तिकानां मध्ये नष्टं भवति
नेतृत्वं दुर्लभतया एव एकस्मिन् क्षणे विफलं भवति। यत्र मार्गः समाप्तः भवति तत्र लीकं भवति, किमपि न अनुवर्तते। हानिः कथं समाहितः भवति, नेतृत्वविद्यालयः तस्य स्थाने किं स्थापयति इति द्रष्टुं एकं मञ्चं चिनुत।
जीवनस्य चरणेषु नेतृत्वम्
एकेन हस्तक्षेपेण नेतृत्वस्य विकासः न भवति, न च जीवनस्य एकस्मिन् चरणे उद्भवति । प्रत्येकं मञ्चं एकं विशिष्टं प्रयोजनं साधयति - न केवलं व्यक्तिं अग्रिमकार्यक्रमाय सज्जीकर्तुं, अपितु अन्येषां जीवनस्य स्वरूपनिर्माणे अधिका भूमिकायै सज्जीकर्तुं किं कृते अस्ति इति पठितुं मञ्चं चिनुत।
प्रत्येकं चरणे उद्देश्यं नित्यं तिष्ठति: स्वस्य स्वरस्य अन्वेषणात् आरभ्य अन्येषां स्वरस्य सक्षमीकरणपर्यन्तं, निरन्तरं नेतारं निर्मातुं समर्थसमुदायस्य निर्माणपर्यन्तं उत्तरदायित्वस्य विस्तारः
परिवर्तनस्य सिद्धान्तः
समुदायाः पीढयः यावत् नेतृत्वस्य पोषणं, स्थापनं, नवीकरणं च कर्तुं समर्थाः सन्ति, येन व्यक्तिः संस्थाः च सामूहिकरूपेण अधिकारान् साक्षात्कर्तुं स्वस्य विकासस्य नेतृत्वं कर्तुं च समर्थाः भवन्ति। षट् बलवर्धकमार्गाः तत् लक्ष्यं वहन्ति।
बाल्यकालस्य सहभागितातः सामुदायिकनेतृत्वपर्यन्तं सम्बद्धः मार्गः।
नेतारः विकसितुं आरभ्य नेतृत्वव्यवस्थानां स्थायित्वं यावत्
दशकत्रयेषु नेतृत्वविद्यालयेन दर्शितं यत् बाल्यकाले, किशोरावस्थायां, युवावस्थायां, प्रौढतायां च नेतृत्वस्य पोषणं कर्तुं शक्यते। अग्रिमः आव्हानः अस्ति यत् नेतृत्वं बाह्यसुविधायाः आश्रितं न तिष्ठति इति सुनिश्चितं करणीयम्। सफलता प्रशिक्षितानां नेतारणाम् संख्यायाः आधारेण न भवति, अपितु समुदायस्य अन्तःतः नेतारः उत्पादयितुं, मार्गदर्शनं कर्तुं, पोषणं कर्तुं च क्षमतायाः आधारेण मापिता भविष्यति ।
एकः चरणबद्धः निवेशमार्गचित्रः
अग्रिमः चरणः केवलं कार्यक्रमानां विस्तारस्य विषये नास्ति । इदं तादृशीनां प्रणालीनां सुदृढीकरणस्य विषयः अस्ति यत् समुदायाः निरन्तरं नेतारं पोषयितुं, अधिकारान् साक्षात्कर्तुं, परिवर्तनशीलसन्दर्भेषु अनुकूलतां प्राप्तुं, व्यक्तिगतपरियोजनानां समाप्तेः अनन्तरं सामूहिककार्याणि स्थापयितुं च शक्नुवन्ति। पञ्च पाली, प्रत्येकं व्यययुक्तं प्रत्येकं च एकान्ते स्थातुं समर्थम्।
उपायः किं भिन्नं करोति
पारम्परिकनेतृत्वकार्यक्रमेषु सीमितसङ्ख्यायाः व्यक्तिनां विकासः भवति । DEHAT इत्यस्य अनुभवः सूचयति यत् नेतृत्वं तदा एव धारयति यदा तत् हस्तगतं कर्तुं विनिर्मितम् अस्ति - यदा प्रत्येकं मञ्चः जनान् न अग्रिमकार्यक्रमाय, अपितु अन्येषां जीवनस्य स्वरूपनिर्माणे अधिका भूमिकायै सज्जीकरोति
प्रत्येकः प्रकल्पः कालक्रमेण
22 / 22 · 2000 – 2023प्रत्येकं क्षमतानिर्माणक्रियाकलापस्य सञ्चितरूपेण अयं कार्यक्रमः बालकैः, किशोरैः, तेषां परितः समुदाय-आधारित-सङ्गठनैः च सह कृतवान्, २००० तः।
उपरि सर्वं अभिलेखे अस्ति। अग्रे यत् आगच्छति तस्य भागः कथं भवितुम् इच्छति इति चिनोतु।
उपरि पञ्जीकरणं अस्मिन् कार्यक्रमे 22 परियोजनानि सूचीबद्धानि सन्ति, प्रत्येकं तस्य भागीदारस्य सह यः तस्य वित्तपोषणं कृतवान्, किं च कृतवान् इति । समानशर्तैः किमपि प्रकारस्य समर्थनस्य स्वागतं भवति।