द रजिस्टर · १९६८-२०२६
अठ्ठावन वर्सां, फुडें कितें आयलें तें बदलपी खिणां वरवीं सांगिल्लें. स्क्रोल करात, वा फिती वांगडा वचात.
अस्तंत चंपारणांतलें एक भुरगेपण, आनी ताचे उपरांत सगळ्या गजालीं खातीर अटी थारावपी भूक.
जितेंद्र चतुर्वेदी हांचो जल्म 19 डिसेंबर 1968 दिसा अस्तंत चंपारणांतल्या खैरवा हांगा जालो - अर्द शेंकडो आदीं गांधीक पयल्या सत्याग्रहाक ओडून घेतिल्ल्या बिहाराच्या गांवगिऱ्या वाठारांत.
ताचो बापूय वाद जाले उपरांत ना जालो आनी तांच्या भोंवतणच्या समृध्द संयुक्त कुटुंबान पंगड बंद केलो. ताचे आवयक आनी तिच्या भुरग्यांक गोंयकारांक रावपाक घरांतल्यान भायर धाडले. उपरांत जें जालें तें सादारण, दिसपट्ट्या प्रकारची, खंयच रेकॉर्ड सोडना अशी भूक.
मध्यान रात उपरांत जेवण सोदताले: बटाट कापणी करप्यांक चुकयले, भोपळे छप्परांचेर सुकून सोडले. पूर्ण चंद्राचीं रातीं टाळ्ळीं. त्या राती तुमकां पळोवंक मेळटालें.
तांचे कडेन निवळ उदक वांटून घेवंक नाशिल्लें. गोरवां पियेल्ल्या आयदनांतल्यान जाय तें काडटाले, मागीर घरांत कोणूच पियेवचे पयलीं तें उकडून गाळटाले.
शाळेंत दवरपाखातीर तो भुरगो मजूर आनी घरगुती नोकर म्हणून काम करतालो आनी कुशीक विकपाखातीर उडयल्ल्या कागदांतल्यान स्टेशनरी तयार करतालो. शाळेचो दीसभर उपासमारी लिपून उरली आनी रातच्या वेळार परतून मेळटाली.
जानेवारी १९७६ त ताचो बापूय परत आयलो आनी ताणें हें कुटुंब नेपाळ शिमेवयल्या बहराइच शारांत व्हेलें. ह्या इतिहासांत फुडें येवपी सगळेंच त्या शाराच्या एका दिसाच्या प्रवासांत घडटा.
कानपूर हांगा ताणें होमियोपॅथींत पात्रताय मेळयली आनी उपरांत समाजशास्त्रांत एम.ए. वखदां हें पयलें ताका दुसऱ्यांच्या दुख्खा वांगडा कुडींत दवरलें आनी थंय ताचेर विस्वास दवरपाक कारण दिलें.
ताणें भारतीय वायुसेनेक अर्ज केलो आनी वैजकी शास्त्रांत ताका न्हयकार दिलो. भुरगेपणांतली भूक एक दार बंद करपाक परतून येता अशें कुटुंबान सदांच वाचलां, उपाशीच सोंपल्या उपरांत वर्सां उपरांत - वायुसेनेन ताका नाकारलो, पूण ताका अपात्र थारलो तें कुपोशण.
कांयच शुल्क घेवंक नाशिल्लो दोतोर, वनंचल, इमारत नाशिल्ली शाळा आनी नोंदणी क्रमांक नाशिल्लो तरणाट्यांचो पंगड.
तो आनी ताचो जिणेचो जोडीदार कतरनियाघाट रानाच्या कांठार आशिल्ल्या बिछिया हांगा रावपाक गेलो आनी तणाच्या घरांत रावताले. ताचे चडशे दुयेंती रानांत रावपी कुटुंबां आशिल्लीं, जांकां एक रुपया सोडून पन्नास पयश मेळनाशिल्ले. ताणें तांचे कडेन तरी वागणूक दिली आनी ही पद्दत केन्नाच उदरनिर्वाह जाली ना.
घरांतलें, पयशें आनी रानप्रदेशांतल्या फणाच्या घराची अनिश्चितताय तिणें व्हरून दवरली. तो केन्ना केन्नाय आदार नाशिल्लो. फुडली बत्तीस वर्सां ती ताच्या भौशीक जिणेची खाजगी मुळावी बांदावळ उरली.
आपल्याच कुटुंबाक पोसवण दिवन हेरांक कांयच वागयतना ताणें बऱ्या घरांतल्या लोकांच्या मेळाव्यांत लोकगीतां बरयली, रचली आनी गायली. रानांतल्या क्लिनिकाक, जायतीं वर्सां, गायनांतल्यान निधी मेळटालो.
उदरगतीची सरावाची कसलीच शब्दावळी येवचे पयलीं ताचे कडेन कामगिरी आनी खेळ आशिल्लो. व्हॉलीबॉल मॅचींतल्यान तरणाटे भायर हाडले; रस्त्यावयल्या नाटकान तांकां थंयच दवरले. दोगांय मदीं थळावो अन्याय भौशीक मळार मोट्यान सांगपा सारकी गजाल जाली.
ताच्या बरपावळीक लागून चित्रपट मळार रूची आयली. बहराइच आनी मुंबय हांचे मदीं भाडें, जेवण आनी रावपाची सुवात ताचे पलतडीं आशिल्ल्यान पटकथा बरयल्ले सुवातेर रावून ताचे बदला रस्त्यार नाटकां आनी गितां रुपांतरीत जालीं.
थारू आनी हेर रानांत रावपी भुरग्यां खातीर एक शाळा उगडली, त्याच तरणाट्यांच्या गटांतल्यान सोंपता. ताका वनचल हें नांव पडलें. इमारत नाशिल्ली आनी नोंदणी नाशिल्ली. हें वर्स DEHAT ताची सुरवात म्हणून मेजतात, कागदाचेर अस्तित्वांत येवचे इकरा वर्सां आदीं. वनचल अजून चलता, आतां शाहिद अली पळयता.
थळावे हितसंबंद हुंपले उपरांत ताका ताब्यांत घेतलो, हातपांय बांदून बाजारांतल्यान भोंवलो आनी पांच दीस ताका दवरलो. तो भितर आसतना शाळा नश्ट जाली आनी चडशे तरणाटे पंगड शिंपडून गेले. तीस वर्सां उपरांत परतून तोच धडो येतलो: एका मनशाक धरून दवरिल्लें काम त्या मनशाक काडून उडोवन थांबवंक मेळटालें.
बिछिया सोडून ताणें एक दशक स्वयंसेवी, गांधीवादी आनी आंतरराश्ट्रीय भलायकी संघटनां भितर रावलो. ताचे कडेन पयलींच आशिल्ल्या वृत्ती खातीर पद्दत घेवन तो परतून आयलो: सहभाग, प्रशिक्षण, दस्तावेजीकरण आनी ऑडिटांतल्यान जिवीत उरपी प्रकल्प कसो चलोवचो.
कागदाचेर एक समाज, रान गांवांचो अभ्यास आनी रान अवलंबून आशिल्ल्या समाजांनी स्वता चलयल्ली चळवळ.
२१ ऑगस्ट २००० दिसा डेव्हलपमेंटल असोसिएशन फॉर ह्युमन अॅडव्हान्समेंट ही सोसायटी नोंदणी कायद्याखाला नोंदणीकृत सोसायटी जाली. तो नोंद करतालो तें काम पयलींच इकरा वर्सां पोरणें आशिल्लें.
खंयचेय मोहिमेक आदीं एक अभ्यास. कतरनियाघाटाचे देगेर आठ वसणुको महसूल आनी पंचायतीच्या नोंदींतल्यान एकूणच गळून पडल्यात अशें दिसून आयलें: प्रमाणपत्रां ना, रेशन मेळूंक ना, सुरक्षीत जमीन ना आनी कामगार वेवस्था ना, जी थंयच्या रहिवाशांनी स्वता जबरदस्तीन वर्णन केल्ली. हिंदुस्तान टाइम्स आनी सुचना एक्सप्रेस हांणी ती व्हरताली. हे लोक अतिक्रमण करपी अशी राज्याची जाप आशिल्ली.
मंचाचें वांगडीपण फकत बाधित रहिवाशांचे खातीर उक्तें आशिल्लें, म्हणल्यार डीएचएटीक तातूंत मतदान करपाक मेळनाशिल्लें. गांवांतल्या लोकां मदल्यान कॅडरांक प्रशिक्षण दिताले, कुटुंबांक ल्हान ग्राम कोशांत फारीक केल्लें आनी तांचे मदीं “जय आझादी” हें अभिवादन जालें - जाती आनी धर्म पार करून, अशा सुवातेर जंय दोगांय मदीं चड करून वाट मेळना.
रान-हक्क कायदो तयार करतना गांवांतल्यान शिफारशी संयुक्त संसदीय समिती कडेन गेली आनी अनुसुचीत जमाती नाशिल्ल्या पारंपारीक रानवटींचो आस्पाव करचो अशें मागलें. निमाण्या कायद्यांत तांचो आस्पाव जाता. आमी पुरस्कारांत वांटो घेतलो; आमी केन्नाच ह्या कलमाचो दावो केल्लो ना.
रान गांवांतले रहिवासी बिछिया बाजारांत येवन येवजणे खातीर वा अनुदान मेळोवपा खातीर न्हय, तर नागरिक म्हणून मान्यताय मेळोवपा खातीर आनी तातूंतल्यान मेळपी सादारण हक्क मेळोवपा खातीर निदर्शन केलें.
सुमार हजार भुरगीं बहराइचांतल्यान वचून पांयान वचपाची अपेक्षा आशिल्ल्या गांवांतल्यान न्हय तर स्वताच्या गांवांत शाळा आनी आंगनबाडी केंद्रांची मागणी केली.
123 गांवकारांचेर केशी दाखल जाल्ल्यो. ताची जाप म्हळ्यार मोर्चा, उपाशी संप, आरोपींनी सामुहीक शरण येवप आनी चुल्हा बंदी - वसणुकांच्या हेर वटेन उजवाड नासतना सोडून दिल्ले सांजवेळाचे चुली, जाका लागून उपाशी दिसताली आनी लिपोवचे परस वेंचून काडली.
इंधन मिलावटी पास करपाक न्हयकार दिल्ल्यान आयआयएम पदवीधर आनी इंडियन ऑयल अधिकाऱ्याच्या उगडासाक दिल्लो हो पुरस्कार अरुणा रॉय हाणें भेटयलो. विनोद अधौ आनी संजीव चतुर्वेदी हांचे कडेन वांटून घेतिल्लो. इनामाचे पयशे सरळ रान-गांव संघर्शांत गेले.
जमनीचे हक्क जिखले, बायलांन दाखल केल्ले आरटीआय, शिमेभायर परतून हाडिल्लीं भुरगीं, आनी समाजाक मेळिल्ले पुरस्कार.
दाफेदार गौडी हें नांव गोकुलपूर अशें दवरलें आनी रान हक्क कायद्याखाला धर्मांतरीत जाल्लो उत्तर प्रदेशांतलो पयलो गांव म्हूण ताची म्हायती मेळ्ळी. 25.839 हेक्टरां वयर 53 कुटमांक टायट मेळ्ळें - पयलेच पावटीं तां च्याां तल्या खंयच्याय एका कुटमाक आपूण रावता त्या जमनी खातीर कागद धरलो.
ल्हान-संस्थेच्या वर्गांत संयुक्त विजेतो, रिसोर्स अलायन्स आनी रॉकफॅलर फावंडेशनान कथाचेर न्हय तर शासन, पारदर्शकता, निधी एकठांय करप आनी परिणामांचेर निरिक्षण केल्लो.
तेरा आरटीआय अर्जांनी खात्यांनी ह्या गांवांक वेवस्थे भायर दवरपी अशें म्हणपी आदेश सादर करपाक सांगिल्लें. असो आदेश अस्तित्वांत नाशिल्लो आनी खंयच्याच खात्यान एक ऑर्डर तयार करूंक शकलो ना. लावार्थी अशें वर्णन करून आपलें जिवीत सारपी बायलां आतां राज्याची चवकशी करपाक लागल्यो, आनी जिखपाक लागल्यो.
बिछिया लॉकअपांतल्या पांच दिसांनी वीस वर्सां उपरांत पंदरा वर्सां वयर आशिल्ल्यां खातीर समाजीक-शौर्य वर्गांत विजेतो अशें नांव दिलें.
नेपाळांत बंधनकारक काम करपी सात बहराइच भुरग्यांचो सोद घेवन तांकां परत हाडले. ताका लागून उक्त्या शिमेच्या दोनूय वटांनी पुलिसांक लागले, बाल-कल्याण अधिकारी, वकील आनी नेपाळी संघटना एकाच वेळार हालचाल करपाक मान्य जाले - फकत शोक करचे परस शिमेचेर काम करपाक मेळटा हाचो पयलो पुरावो.
क्रॉसिंग पॉयंटांचेर बूथ, दोन न्यायक्षेत्रांतल्यान समन्वयात्मक बचाव, सरकारी डेटाबेसांत नोंद जाल्लीं केशी, आनी केन्नाच एक फावट भुरग्यां विशीं विचार करपाक सांगूंक नाशिल्ल्या पुलीस आनी अर्द सैनिकांक प्रशिक्षण.
वेपारी संकश्टां कडेन वतात. भूंयकांपा उपरांत सप्तकां भितर आमी जिल्लो अधिकाऱ्यां कडेन सतरा दुबावितांची वळेरी दिली आनी मजत अजूनय दुसरे वटेन वचत आसतना पुलिसांनी आनी सशास्त्र सीमा बालान क्रॉसिंग घट्ट केले.
२ डिसेंबर २०१५ दिसा उत्तर प्रदेशाच्या मुख्यमंत्र्यान राज्यभरांतल्या बारा किशोरांक स्वयं पुरस्कार दिले. तातूंत थळाव्या स्टेशनाच्या अधिकाऱ्यान स्पर्श करपाक न्हयकार दिल्लो केस नोंद करपा खातीर आठ वरांचो दबाव हाडपी सुनीता आशिल्ली.
बालविवाहा आड, व्यसन आड आनी रेशन वेवस्थेंतल्या चोरी आड तिणें केल्ल्या वावराक लागून राष्ट्रपती हांणी तिका भारतांतल्या शंबर बायलां मदली एक अशें नांव दिलें. हो पुरस्कार तिचोच. आमी कुडींत आशिल्ले.
वेपारा आड फुडारपण केल्ल्यान उत्तर प्रदेशान तिचो भोवमान केलो, तातूंत तिणें एका भुरग्याक नेपाळ शिमे कडेन व्हरपाक आडावपाक आदार दिल्ले रातीचो आस्पाव जाता.
घोवाचें काम गेलें म्हणटकच गुडियान देड बीघा भाड्यान घेतली आनी सुपोशन कार्यावळींतल्यान बीं घालून भाजी लायली. तिणें वर्साक ₹65,000 क्लियर करून तातूंतले ₹25,000 म्हशीच्या वासरांत घाले. ती त्या काणयेची नायिका; आमी बियाणाची पुरवण केली.
उत्तराधिकाराची येवजण नाशिल्ली मरण, आनी ताचे उपरांत जाल्लीं वर्सां नवी रचना.
कोवीड-19 जावन तांकां बहराइच मेडिकल कॉलेजींत मरण आयलें. हातांत दिवप, उत्तराधिकार येवजण आनी दुसरी स्वाक्षरी नाशिल्ली. भुरग्यांच्या संरक्षणाची आणीबाणी, पगार, अहवाल आनी गांवांक दिल्ले उतर कांयच जावंक नाशिल्ल्या भशेन पावत रावले तेन्ना पंगड दुख्खी आशिल्ले.
तिणें एके संस्थेंत पावल घालें, जाचो संस्थापक बापूय, मार्गदर्शक, निर्णय घेवपी आनी जिवो संग्रहालय आशिल्लो आनी दिव्यांशु तिचे कुशीक ऑपरेशनां व्हरतालो. कुटुंबांतल्या उत्तराधिकाराक लागून अधिकार आनी स्वातंत्र्य हांचेविशीं न्याय्य प्रस्न उप्रासतात. तांकां विचारलें, आनी तांकां विचारपाक जाय आशिल्लें.
पयलें वर्स फकत अखंडताय दवरपाचें आशिल्लें आनी ताचे परस व्हड दावो ना: पंगडाक एकठांय दवरप, भागीदारां कडेन उलोवप, प्रकल्प कायदेशीर नेमणुक्यांनी दवरप, गांवांनी राविल्लें उरप. कठीण वावर म्हळ्यार एकाच मनशाचेर कितलें आदारीत आशिल्लें तें व्हडल्यान मान्य करप आशिल्लें.
EdelGive हांणी लवचीक कोर निधी आनी संघटनात्मक आदार खातीर शंबर संघटनांचो राष्ट्रीय गटांत DEHAT वेंचून काडलो. तें इनाम न्हय. तीन वर्सांनी आमी अजूनय अस्तित्वांत आसतले काय ना हाचेर गुंतवणूक आशिल्ली.
आपल्याच पुस्तकांत EdelGive नोंद करता की ह्या सहभागान DEHAT बंद जावपा थावन वांचयलें, एका कुशळ पंगडाक सांबाळून दवरलें, आनी निधी उबारपाची विश्वासार्हता परत हाडली जेणें करून आमी परत निधी उबारूंक शकले. हें अशें वाक्य जें आमी आमचे विशीं केन्नाच बरोवंक शकले नसले.
प्रकल्पाक बांदून नाशिल्ले पयशे प्रशिक्षणाक, विमो खातीर आनी पयलीं एका मनशाक विचारनासतना निर्णय घेवपाचो अधिकार आशिल्ल्या कार्यावळीच्या फुडाऱ्यांक फारीक करताले. ह्या खर्चाचो मुद्दो म्हळ्यार संघटणेक मारप कठीण करप.
मनीस संरक्षण, हवामान न्याय, हक्क आनी हक्क आनी फुडारपणाची शाळा ही प्रकल्पां वयर बसपी रचणूक जाली, जाका लागून एक कामाची ओळ ताचे खातीर फारीक करपाक घडिल्ल्या अनुदानापरस चड जियेता.
संवसारभरांतल्या 550 परस चड अर्जदारांतल्यान वेंचून काडिल्ल्या चाळीसां मदलो एक, तराईंतल्या किशोरां वांगडा प्रजनन भलायकेचेर काम करपा खातीर.
कृशी पर्यावरणशास्त्र, रांदचीकूड बाग, गट बचत आनी गांव नियोजनांत सुवात, जमनीची मालकी आशिल्ल्या दादल्यां परस प्रत्यक्षांत शेत करपी बायलांचें फुडारपण.
तिणें लुकसाण, काळजी काम आनी संक्रमणा विशीं बरयलें, जाका लागून फुडले संस्थेक आपलो संस्थापक गमावपाक सकाळीं चार वरांचेर कितें तरी वाचपाक मेळटा.
आतां मिनटांनी कोण निरिक्षण करूंक शकता आनी कोण मतदान करूंक शकता हातूंत भेद करतात, जाल्यार नोंदणी प्रक्रिया ताका धरता. इश्ट नेमपा परस तो मंद आसता आनी मुद्दो सारकोच.
इकरा मुल्यां, संघटनेच्या स भागांनी दवरल्यांत. दरेक दोन फावटीं बरयलां: समज म्हणून, आनी एक गांव आमकां तपासूंक शकता अशी गजाल म्हणून. दुसरो अर्द पळोवपाक एक उगडात.
हो वावर कोण करता?
पंगडांतल्या दर एका वांगड्याक तांच्या जिविता विशीं आनी वावरा विशीं तेच प्रस्न विचारिल्ले. चडशा जाणांनी हिंदींत जापो दिल्यो. तांणी कितें बरयलां तें वाचचे पयलीं, तुमीच एक वाक्य पुराय करात.
संस्थापक आनी कार्यकारी संचालक · 2000-2021
हस्तक्षेपा परस समाज बळिश्ट जातात तेन्ना संघटना आपलो हेतू सिध्द करता.
थळाव्या रुजल्ल्या उपक्रमांतल्यान DEHAT हांकां भुरग्यांचे हक्क, स्वाभिमान आनी हेतू प्रमाण काम करपी भौशीक सेवां खातीर लांब संघर्शांतल्यान समाजा वांगडा रावपाक सक्षम अशी संघटना तयार करपाक हांवें मदत केली. संस्थापक कार्यकारी संचालक म्हूण हांवें एक संस्थात्मक संस्कृताय तयार केली, जातूंत संघटनात्मक दृश्टीकोना परस मळार उपस्थिती, पुरावो आनी जिद्द चड म्हत्वाची आशिल्ली.
दोन दशकां च्या फुडारपणांत, समुदाय शिक्षणतज्ञ, भुरग्यांच्या संरक्षण प्रणाली, रान-हक्क संघटना आनी भौशीक संस्थां कडेन भागीदारी हांचे वरवीं DEHAT चें काम वाडलें. थळाव्या फुडारपणाची सुवात घेवपाची न्हय, तर समाजांक स्वता खातीर वाटाघाटी करपाक मेळपी गिन्यान, आत्मविस्वास आनी सामुहीक मंच तयार करपाक मदत करप ही संघटनेची भुमिका आशिल्ली. ती वचनबद्धताय DEHAT च्या संस्थात्मक वारसोचो एक भाग उरल्या.
चार जिल्ह्यांतले लोक आनी तळागाळांतलो समाजच निर्णय घेतात.
गव्हर्निंग बोर्ड आनी सल्लागार मंडळ हातूंत पालव दितात. सात बोर्ड सदस्य आनी णव सल्लागारांचीं नांवां आनी तांचें योगदान हांगा पुरायपणान दिलां.
देहाताची सुरवात एका तरणाट्या पंगडाच्या रूपान जाल्ली आनी आयज लेगीत ही तरणाट्या आनी बायलांच्या फुडारपणा खालची संस्था आसा - गव्हर्निंग बोर्डाची अध्यक्षा आनी सचीव ह्यो दोगूय बायलो आसात.
चार संस्थात्मक आंकडे, आनी उरिल्ली म्हायती खंय मेळटली.
वाटायिल्लीं भुरगीं, आडायिल्लीं बालविवाहा, शाळेंत पाविल्ल्यो चलयो आनी सेंद्रिय शेतकाम आपणायिल्ले शेतकार हांचे आंकडे त्या त्या कार्यावळीच्या पानांकडे नोंद केल्यात, त्या मार्गा वांगडा ज्या खातीर हें शक्य जालें. तपासिल्लो हिशोब, कारभार आनी नोंदणी पयलींचीं सुरूवातीचीं वर्सां पारदर्शकताय विभागांत आसात.
पान काम करपाक, खंयचीं पानां वाचतात तें समजून घेवपाक आनी आमी कितें प्रकाशीत करतात तें सुदारपाक ही सायट कुकीज आनी तत्सम तंत्रज्ञान वापरता. कांय गरजेचे आसतात. तुमी सगळे मान्य करूंक शकतात, फकत गरजेचे दवरूंक शकतात, वा वर्गा प्रमाण वर्ग निवडूंक शकतात, आनी तळपत्रांतल्या कुकी मांडावळींतल्यान खंयच्याय वेळार तुमचें मत बदलूंक शकतात.
धोरणां आनी सुरक्षा उपाय
